Error message

Notice: Undefined offset: 1 in counter_get_browser() (line 70 of /var/www/vhosts/hellaswebnews.com/httpdocs/sites/all/modules/counter/counter.lib.inc).

Στράτος Δορδανάς. Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία: (1941-1945)

Δορδανας: Αποσπασμα απο τη διδακτορικη διατριβη του με τιτλο:

Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία: (1941-1945)

Αποσπασμα από τη διδακτορικη διατριβη του Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία : (1941-1945). Επιμέλεια: grenade

Ο ΕΛΑΣ, τα γερμανικά αντίποινα και η συγκρότηση αντικομμουνιστικών τμημάτων στο νομό Κοζάνης (αρχές του 1944)

Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που διεξήχθησαν από τα γερμανικά στρατεύματα το 1943 και συνεχίστηκαν τον Ιανουάριο του 1944, με τις επιχειρήσεις «Elefant» και «Wolf», επεδίωξαν να καταστείλουν τη δράση του ΕΛΑΣ στη Μακεδονία. Οι επιχειρήσεις, όμως, αυτές έπληξαν στην πράξη τα χωριά και τους κατοίκους τους παρά τους ίδιους τους αντάρτες. Οι περισσότεροι νομοί της Δυτικής Μακεδονίας, όπου είχαν πραγματοποιηθεί μέχρι τότε οι σημαντικότερες επιχειρήσεις, είχαν υποστεί μεγάλες καταστροφές. Πολλά ορεινά χωριά και όσα αποτελούσαν πηγές ανεφοδιασμού για τους αντάρτες είχαν πυρποληθεί και οι κάτοικοί τους είχαν μετακινηθεί βιαίως σε γειτονικά χωριά. Οι ίδιοι οι αντάρτες, παρά τις συχνά υπερβολικές ή παραποιημένες αναφορές της γερμανικής πλευράς, είχαν υποστεί στην πραγματικότητα ελάχιστες απώλειες. Επομένως, τα αντίποινα, ως μέσο καταστολής και ταυτόχρονα ασκούμενης τρομοκρατίας, δεν είχαν εκπληρώσει τις προσδοκίες των γερμανικών στρατιωτικών αρχών, οδηγώντας στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της αντίστασης. Στις αρχές του 1944 οι αντάρτες του ΕΛΑΣ πραγματοποίησαν και νέες επιθέσεις εναντίον μεμονωμένων γερμανικών αυτοκινήτων, χωρίς τα επαπειλούμενα αντίποινα να αποτελούν τροχοπέδη για τη συνέχιση της δράσης τους και την εκπλήρωση των σχεδίων τους. Επιπλέον, ο ΕΛΑΣ το διάστημα αυτό στράφηκε και εναντίον των προσφυγικών και μεικτών χωριών της Κοζάνης που από τα τέλη του 1943 είχαν δεχθεί όπλα από τους Γερμανούς.

Στις αρχές του Ιανουαρίου 1944 πραγματοποιήθηκε στο χωριό Σιδηρά συνέδριο του ΕΛΑΣ, όπου αποφασίστηκε να χτυπηθούν και να αφοπλιστούν τα προσφυγικά χωριά των Μπουτσακίων, στα ανατολικά της Κοζάνης. Η αποστολή αυτή ανατέθηκε στον Αλέξη Ρόσιο και τους άντρες του. Στις 24 Ιανουαρίου, το τμήμα του Ρόσιου, κατευθυνόμενο προς τα Μπουτσάκια, συνάντησε ένα γερμανικό επιβατικό αυτοκίνητο μεταξύ των χωριών της Καλαμιάς και του Βατερού, στα δυτικά της Κοζάνης. Στο αυτοκίνητο επέβαινε ένας Γερμανός χειρούργος και ο οδηγός του. Την ημέρα εκείνη ο γιατρός επρόκειτο να χειρουργήσει έναν ασθενή στη Σιάτιστα. Ο Ρόσιος επέλεξε να χτυπήσει το αυτοκίνητο. Επιτόπου σκοτώθηκε ο γιατρός, ενώ ο στρατιώτης οδηγός του μεταφέρθηκε βαριά τραυματισμένος στο νοσοκομείο της Κοζάνης.77

Όταν οι γερμανικές αρχές της Κοζάνης πληροφορήθηκαν το περιστατικό, προχώρησαν στην εφαρμογή αντιποίνων εις βάρος των χωριών κοντά στα οποία είχε σημειωθεί η ενέδρα. Δύο γερμανικές διμοιρίες, με την υποστήριξη της αεροπορίας, ξεκίνησαν την ίδια ημέρα από την Κοζάνη με προορισμό τα Καραγιάννια. Λίγο έξω από την Κοζάνη, στη θέση “Σιόποτο”, σκότωσαν δύο άτομα που συνάντησαν τυχαία στο δρόμο προς το Βατερό.78 Φτάνοντας στο Βατερό εκτέλεσαν αδιακρίτως μέσα και κυρίως έξω από το χωριό, στο δάσος και στα χωράφια, έξι άτομα, στην πλειοψηφία τους βοσκούς και γεωργούς. Οι εκτελέσεις αυτές συνοδεύτηκαν από τη λεηλασία του χωριού και την πυρπόληση ενός σπιτιού. Ταυτόχρονα, συγκέντρωσαν όλους τους άντρες του Βατερού και τους μετέφεραν έξω από το χωριό σε μια χαράδρα. Εκεί, μετά από επιλογή των κρατουμένων, ακολούθησε η εκτέλεση μιας ομάδας δώδεκα ατόμων. Οι υπόλοιποι, περίπου διακόσιοι, μαζί με άλλους ομήρους από την Καλαμιά, όπου και εκεί είχε προηγηθεί η συγκέντρωση των κατοίκων από τους Γερμανούς, μεταφέρθηκαν πεζή στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Κοζάνης.79 Συνολικά, δεκαοκτώ άντρες από το Βατερό, δύο από την Καλαμιά και δύο από την Κοζάνη εκτελέστηκαν εκείνη την ημέρα εν ψυχρώ από τα γερμανικά τμήματα.80

Μπροστά στον κίνδυνο της εκτέλεσης των ομήρων ως αντίποινα για άλλες επιθέσεις των ανταρτών, συγκροτήθηκε μια επιτροπή από τους προέδρους των κοινοτήτων Αλωνακίων, Καλαμιάς και Κοσκινιάς που τις επόμενες ημέρες παρουσιάστηκε ενώπιον του Γερμανού Φρούραρχου Κοζάνης, Μάττιγκ, και ζήτησε την απελευθέρωση των κρατουμένων, δηλώνοντάς του: «Αναλαμβάνομεν υπευθύνως ότι μελλοντικώς ουδέν τοιούτον θα συμβή εις βάρος των Γερμανών εις την περιοχήν μας, εάν επιτρέψητε εις κατοίκους να οπλισθούν εξ ιδίων».81 Πράγματι, λίγες μόνο ώρες μετά τη σύλληψή τους οι κρατούμενοι από το Βατερό απελευθερώθηκαν, αφού δέχθηκαν να οπλιστούν με γερμανικά όπλα και να δημιουργήσουν φυλάκια για την προστασία του χωριού.82 Με τον ίδιο τρόπο γλίτωσαν την εκτέλεση και οι κάτοικοι της Καλαμιάς, αφού σύμφωνα με μαρτυρία ενός εξ αυτών «υποσχεθήκαμε να πάρωμε όπλα για να προστατεύσωμε τα σπήτια μας από τους κομμουνιστές».83

Μετά την παραπάνω θετική, όπως αποδείχθηκε, για τα μακροπρόθεσμα γερμανικά σχέδια, εξέλιξη, ο Μάττιγκ απελευθέρωσε τους ομήρους από τα Καραγιάννια, αλλά στη θέση τους διέταξε την εκτέλεση σαράντα τριών ατόμων που κρατούνταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Κοζάνης. Η εκτέλεση της δεύτερης αυτής ομάδας των ομήρων έγινε στις 26 Ιανουαρίου 1944 λίγο έξω από την Κοζάνη, στη θέση “Νταμάρια” ή “Μαντέμνια” και κοντά στο χωριό Λευκόβρυση. Την επομένη, ο Μάττιγκ με έγγραφό του προς το Δήμαρχο της Κοζάνης, το οποίο κοινοποιήθηκε στο Νομάρχη και στη Μυστική Αστυνομία Στρατού, έκανε γνωστούς τους λόγους για τους οποίους είχε διατάξει την εκτέλεση : «Την 12ην Δεκεμβρίου 1943 εφονεύθησαν υπό ανταρτών 2 ανήκοντες εις τον σχηματισμόν SS. Ως αντίποινα εξετελέσθησαν χθες 43 εκ των ομήρων. Των εκτελεσθέντων εξακριβώθη η συνεργασία μετά των Κομμουνιστών».84 Η ανακοίνωση αυτή συνοδευόταν από έναν κατάλογο δεκατριών κατοίκων της πόλεως της Κοζάνης, οι οποίοι είχαν εκτελεστεί την προηγούμενη ημέρα.85 Ανάμεσά τους ήταν ο πρώην βουλευτής Κοζάνης και δικηγόρος Νικόλαος Γεωργιάδης, ο ταμίας της Εθνικής Τραπέζης, Γεώργιος Μισαηλίδης, ο γραμματέας της Νομαρχίας Κοζάνης, Ιωάννης Θεοδωρίδης, ο υπάλληλος της Ενώσεως Γεωργικών Συνεταιρισμών Κοζάνης, Πολυνίκης Τζιφόπουλος. Επίσης, πολλοί από τους εκτελεσθέντες κατάγονταν από την επαρχία των Σερβίων, όπως ο γεωπόνος Παντελής Σαββίδης ή Σαββιλωτίδης, ο γεωργός Κωνσταντίνος Παυλίδης, ο Αστέριος Αγγελόπουλος, ο Κωνσταντίνος Δημητράκης, ο Δημήτριος Στεφάνου, ο Συνταγματάρχης Δημήτριος Γκουλιώνης, ο υπάλληλος Παύλος Μέλιος, ο καφεπώλης Κωνσταντίνος Φάκας, αλλά και από άλλες περιοχές, όπως ο ράπτης Θεόδωρος Λαζαρίδης από το χωριό Άγιος Δημήτριος και οκτώ άτομα από το Παλαιόκαστρο Κοζάνης, οι οποίοι είχαν συλληφθεί στις 3 Δεκεμβρίου 1943, κατά τη διάρκεια μιας γερμανικής επιχείρησης στα Βέντζια.86

Για τα αντίποινα της 26ης Ιανουαρίου κατέθεσαν μεταπολεμικά πολλοί Έλληνες μάρτυρες, οι οποίοι επέρριψαν την ευθύνη για τις συλλήψεις όσων μετέπειτα εκτελέστηκαν στον διοικητή της 621ης Μυστικής Αστυνομίας Στρατού Κοζάνης, Λοχαγό Φρανς Σένφελντ Τέγκελ (Franz Schonfeld – Tegel).87 Μεταξύ αυτών ήταν η σύζυγος του εκτελεσθέντα Νικόλαου Γεωργιάδη:

«Στις 29 Νοεμβρίου 1943 ήρθαν στο γραφείο του άντρα μου, ήταν δικηγόρος, ο Άλεξ (Παναγιώτης Τ.) μαζί με έναν Γερμανό, τον συνέλαβαν και τον οδήγησαν στην Γκεστάπο [η μάρτυς εννοεί τη Μυστική Αστυνομία Στρατού]. Την ίδια ημέρα μεταφέρθηκε από την Γκεστάπο […] στο στρατόπεδο συγκέντρωσης που είχε δημιουργηθεί στις εγκαταστάσεις του εδώ στρατοπέδου. Στο στρατόπεδο συγκέντρωσης κρατήθηκε μέχρι τις 26 Ιανουαρίου 1944, ημέρα κατά την οποία εκτελέστηκε μαζί με άλλους σαράντα δύο στο σημείο μεταξύ του στρατοπέδου και του χωριού Λευκόβρυση. Η σύλληψη και η εκτέλεση του άντρα μου διετάχθη, κατά την άποψή μου, από το διοικητή της τοπικής γερμανικής μυστικής αστυνομίας (Γκεστάπο), Σέφελ Τέγκελ».88

Με αποδεικτικό υλικό τις καταθέσεις αυτές το Ελληνικό Εθνικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου αποφάνθηκε υπέρ της ενοχής του Σένφελντ, ζητώντας τη σύλληψη και την προσαγωγή του ενώπιον της δικαιοσύνης.89

Με αφορμή την ίδια υπόθεση και μετά από ανάλογο αίτημα του Ελληνικού Εθνικού Γραφείου, οι γερμανικές εισαγγελικές αρχές του Μονάχου ξεκίνησαν προανακρίσεις για να διαπιστώσουν εάν ήταν βάσιμες οι κατηγορίες για διάπραξη εγκλημάτων πολέμου εις βάρος του τότε Φρούραρχου της Κοζάνης, Άλφρεντ Μάττιγκ.90 Στην κατάθεσή του ενώπιον των εισαγγελικών αρχών, ο Μάττιγκ αναφέρθηκε σε δύο περιστατικά που σημειώθηκαν στην Κοζάνη στις αρχές του 1944, χωρίς να δίνει περισσότερες πληροφορίες που θα επέτρεπαν την πέραν πάσης αμφιβολίας ταύτισή τους με την προαναφερθείσα ενέδρα του ΕΛΑΣ, το θάνατο του Γερμανού γιατρού και τις μετέπειτα εκτελέσεις των δέκα οκτώ κατοίκων του Βατερού και των σαράντα τριών ομήρων κοντά στη Λευκόβρυση. Ωστόσο, η μαρτυρία του Μάττιγκ παρουσιάζει πολλά κοινά σημεία με όσα είχαν συμβεί στο Βατερό και την Λευκόβρυση :

«Στις αρχές του 1944 και μετά από αίτημα ενός Έλληνα δημάρχου, πραγματοποίησα ένα ταξίδι επιθεώρησης προς τα ανατολικά της Κοζάνης, με τη συνοδεία Ελλήνων διοικητικών υπαλλήλων. Κατά την επιστροφή μας και περνώντας μέσα από ένα χωριό, σταμάτησαν το αυτοκίνητό μου πολλές Ελληνίδες γυναίκες, οι οποίες με πληροφόρησαν, ότι λίγο νωρίτερα στρατιώτες των SS είχαν σκοτώσει τους άντρες τους. Επιστρέφοντας στην Κοζάνη, συνομίλησα με τον Συνταγματάρχη Σύμερς. Αυτός μου εξήγησε ότι διέταξε τις εκτελέσεις γιατί είχε πυροβοληθεί ένα αυτοκίνητο. Ένας αριθμός από τους υπολοίπους άντρες, συμπεριλαμβανομένου και του δημάρχου του αναφερόμενου χωριού, συνελήφθησαν κατόπιν διαταγής του Σύμερς και φυλακίστηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Κοζάνης. Μου ανέφερε ο Σύμερς : “Με αυτούς τους ανθρώπους μπορείτε να κάνετε ό,τι θέλετε”. Κατόπιν τούτου διέταξα να απελευθερωθούν οι κρατούμενοι και να επιστρέψουν στον τόπο κατοικίας τους.

Θυμάμαι, επίσης, μια εκτέλεση ομήρων. Ο Σύμερς με ενημέρωσε για τον φόνο δύο δικών του αντρών. Μετά από αυτό απαίτησε από εμένα γραπτώς την εκτέλεση εκατό ομήρων. Στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Κοζάνης κρατούνταν σε μόνιμη βάση περίπου εκατό με εκατόν είκοσι όμηροι, οι οποίοι είχαν επιλεγεί και συλληφθεί από τη Μυστική Αστυνομία Στρατού. Με την ευκαιρία αυτή επιθεώρησα το στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αναφορικά με την παραπάνω αναφερόμενη απαίτηση του Σύμερς, αρχικά δεν προχώρησα σε καμιά ενέργεια. Μετά από την επανάληψη της απαίτησης για την εκτέλεση των ομήρων από την πλευρά του Σύμερς, επικοινώνησα με τον επιτελάρχη του Στρατιωτικού Διοικητή Θεσσαλονίκης – Αιγαίου, Συνταγματάρχη Πφάιφερ (Pfeiffer), ζητώντας τη ματαίωση της εκτέλεσης των ομήρων. Μετά από περίπου δεκατέσσερις ημέρες επισκέφτηκε το 505

φρουραρχείο Κοζάνης ο Συνταγματάρχης Πφάιφερ και συζήτησε μαζί μου την υπόθεση. Μετά την αναχώρησή του σχημάτισα την εντύπωση ότι η εκτέλεση των ομήρων είχε ματαιωθεί οριστικά. Τον Νοέμβριο του 1943, πιθανότατα, έφτασε μια απόρρητη διαταγή, που έφερε την υπογραφή του Πφάιφερ, και η οποία είχε περίπου το ακόλουθο περιεχόμενο : “Σύμφωνα με διαταγή του Στρατιωτικού Διοικητή Ελλάδας θα πρέπει μέσα στις επόμενες ημέρες να εκτελεστούν εξήντα όμηροι ως αντίποινα για το θάνατο των δύο στρατιωτών των SS. Η επιλογή των ομήρων θα γίνει από τη Μυστική Αστυνομία Στρατού, η εκτέλεση από τη Στρατιωτική Χωροφυλακή. Μετά την εκτέλεση, τα ονόματα των εκτελεσθέντων θα αναρτηθούν στην πλατεία του δημαρχείου της Κοζάνης. Οι προϊστάμενες αρχές θα πρέπει να ενημερωθούν σχετικά με την εκτέλεση της διαταγής”. Μετά από τη διαταγή αυτή τηλεφώνησα ξανά στον Πφάιφερ και διαμαρτυρήθηκα. Αυτός μου απάντησε ότι το μόνο που είχε καταφέρει ήταν να μειώσει σε εξήντα τον αριθμό των προς εκτέλεση ομήρων. Επομένως δεν είχα καμία άλλη επιλογή παρά να μεταβιβάσω τη διαταγή αυτή στη Μυστική Αστυνομία και τη Στρατιωτική Χωροφυλακή. Η τοπική Στρατιωτική Χωροφυλακή βρισκόταν κάτω από τις διαταγές μου. Επικεφαλής του εκτελεστικού αποσπάσματος ήταν ένας ανθυπολοχαγός της Στρατιωτικής Χωροφυλακής, τον οποίο πλέον δεν θυμάμαι. Οι προς εκτέλεση όμηροι επελέγησαν από ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, το οποίο είχε δημιουργηθεί στην Κοζάνη κατόπιν διαταγής του Στρατιωτικού Διοικητή Ελλάδας […] Η επιλογή τους έγινε από τη Μυστική Αστυνομία Στρατού. Ως φρούραρχος ήμουν υπεύθυνος για τους ανθρώπους αυτούς».91

Ανακρινόμενος από την Εισαγγελία του Μονάχου ο Μάττιγκ αρνήθηκε οποιαδήποτε συμμετοχή και επομένως ευθύνη για την εκτέλεση των σαράντα τριών ατόμων, δηλώνοντας αναρμόδιος για τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης : «Ως φρούραρχος δεν είχα αρμοδιότητα αναφορικά με την έκδοση διαταγών εκτελέσεων. Ο μόνος που μπορούσε να διατάξει εκτελέσεις ομήρων ήταν ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδας». Εξετάζοντας το αποδεικτικό υλικό η Εισαγγελία του Μονάχου διέταξε τελικά την αναστολή της προανάκρισης εναντίον του Μάττιγκ, θεωρώντας αρμόδιο και άρα υπεύθυνο για τις συλλήψεις τον Σένφελντ. Αντίθετα έκρινε ότι «ακόμα και στην περίπτωση που ο κατηγορούμενος (Μάττιγκ) είχε συμβολή στη σύλληψη των Ελλήνων, αυτό δεν μπορεί να στηρίξει την κατηγορία της διάπραξης φόνου ή της συνέργιας στη διάπραξη φόνου. Επομένως, λείπει η αποδεικτική βάση που θα μπορούσε να στηρίξει τη συμμετοχή σε φόνο». Αναφορικά με την ευθύνη λήψης της απόφασης για την εκτέλεση των ομήρων αποδέχθηκε την κατάθεση του Μάττιγκ. Επίσης, έκρινε πως δεν συνέτρεχαν λόγοι για να εξεταστεί το ζήτημα της συνυπευθυνότητάς του στην εκτέλεση της διαταγής των ανωτέρων του από τη στιγμή που αυτή ήταν νομικά σύμφωνη με το τότε ισχύον δίκαιο του πολέμου. Στον αντίποδα, οι γερμανικές εισαγγελικές αρχές χαρακτήρισαν ως παράνομη ενέργεια και αντίθετη με το διεθνές δίκαιο την ενέδρα των ανταρτών που είχε προκαλέσει το θάνατο Γερμανών στρατιωτών, θεωρώντας αντιστοίχως την μετέπειτα εκτέλεση των ομήρων ως σύμφωνη με το διεθνές δίκαιο.92

Εκτός από τα γερμανικά δικαστήρια, με την εκτέλεση των σαράντα τριών ασχολήθηκαν μεταπολεμικά και τα ελληνικά, προσπαθώντας να εξακριβώσουν το βαθμό ευθύνης Ελλήνων στην πράξη αυτή. Τον Ιούλιο του 1949, στο Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων Κοζάνης κατέθεσαν επτά από τους συγγενείς των εκτελεσθέντων επιβαρυντικά στοιχεία για το διερμηνέα των Γερμανών, Αλέξανδρο Τσόφα, ο οποίος φέρεται να πρωταγωνίστησε στις συλλήψεις συγκεκριμένων ατόμων. Ενδεικτικά, δύο από τους μάρτυρες από την Κοζάνη και τον Κρόκο κατέθεσαν :

Αναστασία Κ. : «Ο Άλεξ ήλθε στο σπίτι μου μ΄ ένα πολυβόλο και μαζύ με έναν άλλο Γερμανό συνέλαβαν το παιδί μου, το έδειραν και μετά εξετελέσθη μαζύ με τους 45. Μου πήραν τότε και μια ραπτομηχανή απ΄ το σπίτι».

Ελευθερία Κ. : «Ο Άλεξ μαζύ με 2-3 Γερμανούς ήλθαν και συνέλαβαν τον άνδρα μου, τον έδειραν 2-3 φορές στην Γκεσταπώ αλύπητα και μετά τον εξετέλεσαν μαζύ με τους 43. Όταν ήτο στη Γκεσταπώ πήγα να τους παρακαλέσω να μ΄ αφήσουν να φέρω γιατρό γιατί ήταν σε κακά χάλια και ο Άλεξ άρχισε να φωνάζη “φύγε απ΄ εδώ, ακόμη περιμένεις τον άνδρα σου;».93

Τελικά το δικαστήριο κήρυξε ένοχο τον Τσόφα μόνο για την κατηγορία ότι «εγένετο συνειδητόν όργανον του εχθρού προς διάδοσιν της προπαγάνδας του εξαίρων το έργο του κατακτητού και προκαλών την ηττοπάθειαν παρά τω Ελληνικώ λαώ και την περιφρόνησιν του Εθνικού και Συμμαχικού Αγώνος», επιβάλλοντάς του την ποινή των ισοβίων, την ολική δήμευση της περιουσίας του και την ισόβια στέρηση των πολιτικών του δικαιωμάτων, παρά την πρόταση του Επιτρόπου, ο οποίος είχε προτείνει την ποινή του θανάτου. Αντίθετα, το δικαστήριο αθώωσε τον κατηγορούμενο από την κατηγορία ότι «κατέδωσε εις τον εχθρόν Έλληνας πολίτας και ενήργησε δια την ανακάλυψιν και σύλληψίν τους», δηλαδή την κατηγορία που είχε απαγγελθεί μεταξύ των άλλων και για την ενεργό συμμετοχή του στη σύλληψη πολλών ατόμων, οι οποίοι εκτελέστηκαν με άλλους στις 26 Ιανουαρίου.94

Η εκτέλεση συνολικά εξήντα πέντε ατόμων, οι συλλήψεις και το κλίμα τρομοκρατίας που εξαπέλυσαν οι γερμανικές αρχές στην πόλη της Κοζάνης και τα γειτονικά χωριά ανάγκασαν πολλούς, από τις πληγείσες κυρίως περιοχές, να καταφύγουν στις τάξεις των ανταρτών. Κάτω από το πρίσμα αυτής της εξέλιξης, η ενέδρα του ΕΛΑΣ πλησίον του Βατερού θεωρήθηκε ως μια σκόπιμη ενέργεια που είχε ως «αντικειμενικόν σκοπόν οι κάτοικοι της περιοχής φοβούμενοι αντίποινα των Γερμανών, να καταφύγωσιν στα βουνά και ενταχθώσιν εις τα τμήματα του ΕΛΑΣ».95

Στον αντίποδα ανάλογων τοποθετήσεων που υποστήριζαν ότι τα χτυπήματα του ΕΛΑΣ, όπως αυτό στο Βατερό, εναντίον μεμονωμένων αυτοκινήτων, χωρίς κανένα στρατιωτικό όφελος, αποτελούσαν έναν έμμεσο και αποτελεσματικό τρόπο για τη στρατολόγηση νέων ανταρτών, ο Σακαλής υπεραμύνεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του των ενεργειών αυτών που κατά τη γνώμη του δικαίωναν την ύπαρξη των ανταρτών, γράφοντας :

« […] Κανένας δεν έριχνε δυο τουφεκιές έτσι στο βρόντο για να κάψουν οι Γερμανοί ή να σκοτώσουν. Το χτύπημα που γίνονταν είχε κι ένα σκοπό. Μιλάνε για το Γερμανό το γιατρό που σκοτώθηκε στο δρόμο προς τα Καραγιάννια καθώς πήγαινε στη Σιάτιστα. Σαν αποτέλεσμα οι Γερμανοί σκότωσαν εδώ στην Κοζάνη, σκότωσαν στο Βατερό κι όποιον συναντούσαν στο δρόμο. Αν ο ΕΛΑΣ ήξερε ότι αυτός που πήγαινε ήταν γιατρός μπορεί να μη χτυπούσαν το αυτοκίνητο, αλλά δεν ξέρεις ποιος περνάει ποιος είναι. Το αυτοκίνητο ήταν Γερμανικό και δεν ξέρεις ποιος πάει και που πάει».

Λαμβάνοντας, επίσης, αφορμή από ένα ανάλογο περιστατικό που είχε σημειωθεί κοντά στο Βογατσικό με πρωταγωνιστή και πάλι τον Υψηλάντη, ο Σακαλής καταλήγει :

«Δεν ήταν ζήτημα ότι έκαναν επίτηδες τη δουλειά. Και λέμε πού θα τον χτυπήσεις ; Θα τον περιμένεις να΄ ρθει στη Βαλιακάρδα που δεν έχει κατοικημένη περιοχή ; Τι να κάνει εκεί ο Γερμανός ; Το μόνο που χρειάζονταν ο Γερμανός ήταν όλες οι πόλεις, οι αποθήκες, να τροφοδοτηθεί, οι τράπεζες κτλ. Και εκεί ακριβώς μπορούσες να τον χτυπήσεις».96

Όμως, η ηγεσία του ΕΛΑΣ δε δικαίωσε, τουλάχιστον επίσημα, τη συγκεκριμένη επιλογή του Υψηλάντη. Σε διαταγή του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ προς την 9η Μεραρχία ζητήθηκε να αποφεύγονται στο μέλλον παρόμοια εγχειρήματα που επέφεραν στην ουσία περισσότερα πλήγματα στον άμαχο πληθυσμό, εξαιτίας των μετέπειτα αντιποίνων, παρά στα γερμανικά στρατεύματα. Αναλυτικά, στη διαταγή τονίζονταν :

«Κατά την μελέτην της περιελθούσης ημίν εσχάτως αλληλογραφίας παρετηρήσαμε : 1ον) ότι συμφώνως τω […] ανακοινωθέντι υμών της 31-1-44 προσεβλήθη εις την στενωπόν Σιατίστης υπό προωθημένου τμήματος της Μεραρχίας Γερμανικόν αυτοκίνητον, πιθανώτατα επιβατικόν (κούρσα), με αποτέλεσμα τον φόνον ενός Γερμανού αξιωματικού και τον τραυματισμόν ενός οπλίτου, 2ον) ότι […] οι Γερμανοί εξετέλεσαν εις αντίποινα τριάκοντα εννέα ομήρους εν Κοζάνη. Κρίνοντες ότι η προσγενομένη ζημία είναι μεγαλυτέρα του εκ του εγχειρήματος ωφέλους εντελλόμεθα όπως αποφεύγητε εφεξής λόγω παρομοίων αντιποίνων την προσβολήν μεμονωμένων ατόμων ή οχημάτων του κατακτητού ή των οργάνων του, πλην εξαιρετικών περιπτώσεων ιδιαζούσης σημασίας π.χ. αυτοκίνητον του οποίου επιβαίνη ανώτατος Γερμανός αξ/κός κ.ο.κ. και εντείνητε αντιστρόφως τας προσβολάς κατά τμημάτων οπωσδήποτε αριθμητικώς ισχυρών».97

Αναφέρεται, επίσης, ότι μέσα στις προθέσεις της ηγεσίας ήταν η τιμωρία του Υψηλάντη για ανεπιτυχή δράση κατά το επικείμενο συνέδριο του ΕΑΜ στα Σιδηρά της Κοζάνης.98

Βέβαιο είναι ότι, εκτός από τα γερμανικά αντίποινα, η ενέδρα του Υψηλάντη έστρεψε πολύ περισσότερους εναντίον του ΕΛΑΣ από όσους τελικά είχαν καταφύγει στα βουνά για να προστατευτούν από τους Γερμανούς. Σύντομα, όλα τα προσφυγικά χωριά γύρω από την Κοζάνη, γνωστά ως Καραγιάννια και Μπουτσάκια, αλλά και τα περισσότερα στην επαρχία της Εορδαίας οπλίστηκαν και συσπειρώθηκαν γύρω από τοπικούς οπλαρχηγούς, οι οποίοι ηγήθηκαν του αγώνα εναντίον του ΕΛΑΣ. Η συγκρότηση και ο εξοπλισμός των χωριών αυτών κάτω από το βάρος των εξελίξεων έγινε κατόπιν αδείας των Γερμανών που δέχθηκαν να εφοδιάσουν τον αντικομμουνιστικό αυτό συνασπισμό με τις απαραίτητες ποσότητες όπλων.

Ανεπίσημα, οι πρώτες επαφές μεταξύ των δύο πλευρών είχαν ξεκινήσει από τα τέλη του προηγούμενου έτους. Με τις μάλλον μικρές ποσότητες όπλων που είχαν δοθεί τότε από τους Γερμανούς εξοπλίστηκαν χωριά με σκοπό να προστατευτούν τα ίδια, αλλά και ταυτόχρονα να προστατεύσουν τις βασικές συγκοινωνιακές οδούς και τις μεγάλες πόλεις, όπως ήταν η Κοζάνη και η Πτολεμαΐδα, από τις επιθέσεις των ανταρτών. Αυτήν την εξέλιξη επικαλέστηκε ο Έπαρχος της Εορδαίας, Π. Μπελλίτας, όταν στις αρχές του 1944 απέστειλε έγγραφη διαμαρτυρία προς τις αρμόδιες υπηρεσίες για την πρόθεσή τους να μεταφέρουν στη Θεσσαλονίκη από τις κρατικές αποθήκες της Πτολεμαΐδας διακόσιες τριάντα χιλιάδες οκάδες σιταριού, τονίζοντας πως ενδεχόμενη επίκληση σε λόγους ασφαλείας δεν ευσταθούσε, καθώς η Πτολεμαΐδα ήταν από κάθε άποψη ασφαλής λόγω της γεωγραφικής της θέσης και κυρίως της παρουσίας του τάγματος του Πούλου και μηχανοκίνητων μονάδων του γερμανικού στρατού. Ο Έπαρχος κατέληγε αναφέροντας έναν επιπρόσθετο λόγο που ενίσχυε την ασφάλεια της περιοχής, τον εξοπλισμό των χωριών : «Αφ΄ ης μάλιστα εποχής ήρχισαν τα χωρία να εξοπλίζωνται αναλαβόντα την ιδίαν αυτών άμυνα, απετέλεσαν τρόπον τινά ασφαλιστικόν κλοιόν εις ου το κέντρον κείται η Πτολεμαΐς ουδείς κίνδυνος υφίσταται».99

Στις αρχές του Ιανουαρίου 1944, οι γερμανικές αρχές αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν τις δυνάμεις αυτές των Ποντίων προσφύγων ενεργητικότερα στον αγώνα εναντίον των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Για να γίνει αυτό χρειάστηκε να κατευναστεί η αντίδραση της βουλγαρικής πλευράς, η οποία σε έγγραφό της προς την Ομάδα Στρατού Ε επέσυρε τους κινδύνους που ενείχε μια τέτοια ενέργεια εν όψει μάλιστα της αναμενόμενης αύξησης των ανταρτικών επιθέσεων εναντίον των δυνάμεων Κατοχής και του ενδεχόμενου να επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ των ανταρτικών ομάδων, μετά από συμμαχική αποβατική ενέργεια στα παράλια του Αιγαίου, τονίζοντας σχετικά :

«Δεν θα πρέπει να υπολογίζουμε με βεβαιότητα στην εχθρότητα μεταξύ των κομμουνιστών και των εθνικιστών γιατί οι δύο κινήσεις μπορούν πάντα να ενώσουν τις δυνάμεις τους εναντίον μας. Γι΄ αυτό το λόγο θεωρώ επικίνδυνο τον εφοδιασμό μερικών εθνικιστικών ομάδων με όπλα και σφαίρες από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής».

Ως εναλλακτική λύση για την αντιμετώπιση της αντίστασης ο διοικητής του 2ου βουλγαρικού Σώματος Στρατού πρότεινε την επιστράτευση του ελληνικού πληθυσμού μεταξύ 18–40 ετών και τη χρησιμοποίησή του μέσα από ομάδες εργασίας στην κατασκευή ζωτικής στρατιωτικής σημασίας έργων, όπως δρόμων και σιδηροδρομικών γραμμών.100

Τους φόβους της βουλγαρικής πλευράς έδειξε να συμμερίζεται η ηγεσία της Ομάδας Στρατού Ε, η οποία, όμως, στην απαντητική επιστολή της υπεραμύνθηκε των επιλογών της αναφορικά με το ζήτημα του εξοπλισμού ελληνικών τμημάτων και τη χρησιμοποίησή τους εναντίον του ΕΛΑΣ :

«Τις απόψεις που διατυπώσατε σχετικά με τον εξοπλισμό εθνικιστικών συμμοριών με όπλα και σφαίρες, τις ενστερνίζεται και η ανώτατη διοίκηση της Ομάδας Στρατού Ε. Εντούτοις, πρόκειται για ένα πολιτικό μέτρο στο πλαίσιο της εντατικοποίησης του αγώνα καταπολέμησης του κομμουνισμού κάτω από την πολιτική καθοδήγηση. Το αντικομμουνιστικό τμήμα του ελληνικού πληθυσμού θα πρέπει να στραφεί ενεργητικότερα προς την κατεύθυνση του αγώνα αυτού και να αναλάβει τη διεξαγωγή του, οδηγούμενο στην ανοιχτή σύγκρουση με το κομμουνιστικό τμήμα του πληθυσμού. Έχοντας πλήρη επίγνωση των στρατιωτικών κινδύνων, οι οποίοι μπορούν να προκύψουν από την εφαρμογή της πολιτικής αυτής, έχει ταυτόχρονα διασφαλιστεί, ότι η παροχή όπλων και σφαιρών θα περιοριστεί μόνο σε εκείνες τις συμμορίες, οι οποίες βρίσκονται κάτω από τον αυστηρό έλεγχό μας και θα πραγματοποιηθεί σε τέτοια έκταση, ώστε οι συμμορίες να μην φτάσουν στην κατάσταση που βρίσκονται οι εφεδρείες. Στην περίπτωση του πολέμου εναντίον αποβατικών δυνάμεων του εχθρού είναι εξασφαλισμένη η πλήρης αναστολή αυτής της επιχείρησης. Για τους λόγους που ανέφερα παραπάνω σας παρακαλώ να αντιμετωπίσετε με σύνεση και κατανόηση την προσπάθεια αυτή. Οι προτάσεις σας αναφορικά με την θέσπιση της υποχρεωτικής εργασίας στην Ελλάδα ήταν για εμένα πολύτιμες και σε συνδυασμό με τις δικές μου απόψεις συντελούν στην επίλυση του προβλήματος. Την παρούσα στιγμή βρίσκεται στο στάδιο της επεξεργασίας μια πρόταση προς την Ανώτατη Διοίκηση των Ενόπλων Δυνάμεων».101

Στις 3 Ιανουαρίου 1944 η Ομάδα Στρατού Ε εξουσιοδότησε τον Στρατιωτικό Διοικητή Θεσσαλονίκης – Αιγαίου να προχωρήσει στη συγκρότηση δύο εθελοντικών λόχων στην περιοχή ευθύνης της Ομάδας Μάχης Εμπερλάιν, με κέντρο την Κοζάνη και την Πτολεμαΐδα. Τα εθελοντικά αυτά σώματα ονομάστηκαν «Ελληνικοί Εθελοντικοί Λόχοι Ασφαλείας». Η δύναμη του κάθε λόχου, σύμφωνα με τις οδηγίες της Ομάδας Στρατού Ε, δεν θα υπερέβαινε τους διακόσιους άντρες. Οι Γερμανοί εξόπλισαν τους λόχους αυτούς μόνο με ατομικά όπλα και μερικά οπλοπολυβόλα, αποφεύγοντας, επί του παρόντος, να τους εφοδιάσουν με βαρέα όπλα.102 Αναφέρεται ότι τα όπλα που προήλθαν από τους Γερμανούς ήταν τελικά περίπου πεντακόσια, όση περίπου και η δύναμη των δύο λόχων.

Το γεγονός αυτό ήταν ενδεικτικό της προσοχής την οποία επέδειξαν οι Γερμανοί στο ζήτημα του εξοπλισμού των Ελλήνων εθελοντών το πρώτο, τουλάχιστον, αυτό διάστημα της συγκρότησής τους. Αλλά και αργότερα, όταν τέθηκε ως απαραίτητη προϋπόθεση για τον εξοπλισμό από τις γερμανικές αποθήκες η συμμετοχή των αντικομμουνιστικών τμημάτων σε επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ, ο αυστηρός έλεγχος και ο περιορισμένος αριθμός των παρεχόμενων προς αυτά ποσοτήτων ατομικών όπλων αποτέλεσε έναν από τους απαράβατους όρους για τη συνέχιση της ύπαρξης τους. Οι ίδιοι αυστηροί περιορισμοί ίσχυαν και για τις ποσότητες εκείνες που θα λαφυραγωγούσαν μετά από επιτυχείς επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ και των υποστηρικτών του.104

Επιπλέον, η Ομάδα Στρατού έδωσε ειδικότερες οδηγίες για τις πηγές εξοπλισμού, στρατολόγησης, καθώς και για τα ζητήματα προστασίας και της μελλοντικής αποστολής των εθελοντικών λόχων :

«Ο εξοπλισμός και τα πολεμοφόδια προέρχονται από τις σχετικές ποσότητες που έχουν λαφυραγωγηθεί από τις συμμορίες. Η επιλογή των αντρών των μονάδων αυτών από τους ανθρώπους εμπιστοσύνης δεν επαρκεί. Τα τμήματα αυτά θα πρέπει να συγκροτούνται από την κατηγορία εκείνη των Ελλήνων, των οποίων οι οικογένειες βρίσκονται στη γερμανική ζώνη δικαιοδοσίας έτσι ώστε σε περίπτωση που θα καταστεί αναγκαίο να μπορούν να προβούν σε αντίποινα».105

Αρχηγοί των δύο εθελοντικών λόχων στην Κοζάνη και την Πτολεμαΐδα τοποθετήθηκαν αντίστοιχα ο Μιχαήλ Παπαδόπουλος ή Μιχάλαγας και ο Φραγκίσκος Κολλάρας. Οι δύο τους πριν οδηγηθούν στη συνεργασία με τους Γερμανούς είχαν έρθει σε ρήξη με τον ΕΛΑΣ, παρέχοντας στο εξής τις υπηρεσίες τους στον αγώνα εναντίον του κομμουνισμού. Ειδικότερα, ο πρόσφυγας και εγκαταστημένος στα Σέρβια Κοζάνης, Μιχάλαγας αναδείχθηκε σε σημαντικό παράγοντα στην περιοχή, συσπειρώνοντας γύρω του τα υπολείμματα της ΠΑΟ, αλλά κυρίως το ποντιακό στοιχείο που με τη θέλησή του ή αναγκασμένο εκ των πραγμάτων στρατολογήθηκε για να πολεμήσει τον ΕΛΑΣ.

Λίγο πριν ο Μιχάλαγας θέσει τον εαυτό του στην υπηρεσία των Γερμανών, διοικούσε μια ομάδα τριάντα περίπου ενόπλων που μέχρι τα τέλη του 1943 δρούσε στα ανατολικά της Κοζάνης, με ορμητήρια τα χωριά Βαθύλακκος και Λεύκαρα. Οι αντιπαραθέσεις με τον ΕΛΑΣ, αλλά και τα γερμανικά αντίποινα τον Ιανουάριο επισπεύσανε τον εξοπλισμό των χωριών γύρω από την Κοζάνη και ανέδειξαν τον Μιχάλαγα σε ηγετική φυσιογνωμία και έναν από τους πρωταγωνιστές στην περιοχή. Μετά τα γεγονότα αυτά, τα Μπουτσάκια και οκτώ περίπου κοινότητες των Καραγιαννίων τάχθηκαν στο πλευρό του Μιχάλαγα. Έχοντας πλέον υπό τις διαταγές του αξιόλογη και αξιόμαχη δύναμη ο Μιχάλαγας ήρθε σε επαφή, μέσω τρίτων, με τις γερμανικές αρχές της Θεσσαλονίκης, κοινοποιώντάς τους την απόφαση των συνεργαζόμενων με αυτόν πολιτικών και στρατιωτικών παραγόντων, η οποία συμπυκνώνονταν στις ακόλουθες γραμμές :

« […] Ο Γερμανικός στρατός ή ούτως ή άλλως εφ΄ όσον θα φύγη από την Ελλάδα, και δια να μην μείνη ο τόπος έρμαιον πλέον εις χείρας των κομμουνιστών τους οποίους και αυτοί πολεμούν, να μας αφήσουν ελευθέρους εκ μέρους των δια να δυνηθώμεν να αντιμετωπίσωμεν τους κομμουνιστάς».

Ο επιφορτισμένος με τις επαφές με τον Μιχάλαγα Γερμανός αξιωματικός Όττο Στρακ, του γραφείου της αντικατασκοπίας Θεσσαλονίκης, δέχθηκε την πρόταση «υπό τον όρον ότι εις την περιοχήν των Εθνικών ομάδων Ε.Ε.Σ. ουδείς Γερμανός θα προσεβάλλετο».106

Με την άδεια, λοιπόν, των Γερμανών συγκροτήθηκε ο Εθνικός Ελληνικός Στρατός (Ε.Ε.Σ.), δυνάμεως, όπως ήδη αναφέρθηκε, δύο τμημάτων των διακοσίων αντρών, με έδρα την Κοζάνη και την Πτολεμαΐδα και αρχηγούς τον Μιχάλαγα και τον Κολλάρα. Το διάστημα που ακολούθησε της ιδρύσεως του Ε.Ε.Σ. και της προσχωρήσεως σ΄ αυτόν των εξοπλισμένων χωριών, ο ΕΛΑΣ πραγματοποίησε μια σειρά επιθέσεων που είχαν ως στόχο τον αφοπλισμό τους. Χωριά όπως το Κλείτος, η Ακρινή, ο Άγιος Δημήτριος, το Ρυάκι έγιναν στόχος των επιδρομών του ΕΛΑΣ που ως προς τα αποτελέσματά τους δε διέφεραν από ανάλογες επιδρομές των Γερμανών. Όπως αναφέρεται σε έκθεση του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ τον Απρίλιο του 1944, στις επιχειρήσεις αυτές κατά των εξοπλισμένων χωριών υπήρξαν «περιπτώσεις που οι αντάρτες και ορισμένες διοικήσεις παρατράβηξαν το σχοινί και αναγκασθήκαμε να επεμβούμε κομματικά για να διορθώσουμε».107

Στόχος επανειλημμένων επιθέσεων του ΕΛΑΣ είχε γίνει και ο Πελαργός Εορδαίας, ο πληθυσμός του οποίου αποτελείτο από Πόντιους ελληνόφωνους και τουρκόφωνους, Καυκάσιους και Τραπεζούντιους. Ο ΕΛΑΣ είχε χρησιμοποιήσει την πειθώ και τη βία στην προσπάθειά του να εντάξει στους κόλπους του τους «παρασυρμένους τουρκόφωνους». Η παραπάνω αναφερόμενη έκθεση του Μακεδονικού Γραφείου δίνει τη δική της εξήγηση γιατί οι προσπάθειες αυτές είχαν ως τότε αποτύχει : «Η δουλιά είναι πολύ δύσκολη, γιατί πρόκειται για πολύ καθηστερημένα στοιχεία και πολλοί απ΄ αυτούς είναι παλιοί τσέτες συνειθισμένοι στο πλιάτσικο, την ληστεία και προσκολλημένοι στους αρχηγούς τους (τσαούσηδες και αγάδες)».108

Ο Πελαργός αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας του ΕΛΑΣ να προσεταιριστεί με τη βία τους τουρκόφωνους πρόσφυγες από την Μπάφρα, καλούς γνώστες της πολεμικής τέχνης, οι οποίοι είχαν συμμετάσχει στο αντάρτικο του Πόντου. Η αποτυχία του ΕΛΑΣ ενέταξε το χωριό αυτό όπως και άλλα στην περιοχή στο αντίπαλο στρατόπεδο. Ο Πελαργός, κάτω από την καθοδήγηση του πρώην αντάρτη του Πόντου, Αλέξανδρου Τσακίρογλου, εξοπλίστηκε, με τη συμβολή και του Πούλου,109 και κατάφερε να αποκρούσει με ιδιαίτερη επιτυχία τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ. Ο Τσακίρογλου οργάνωσε το ονομαζόμενο «5ο Ανεξάρτητο Τάγμα Πελαργού Εορδαίας», που περιλάμβανε άντρες της ΠΑΟ και του Ε.Ε.Σ. από τον Πελαργό, το Μανιάκι και τα Κομνηνά. Το τάγμα είχε τρεις λόχους, τον 1ο του Πελαργού, τον 2ο του Μανιακίου και τον 3ο των Κομνηνών.110

Όπως ήταν αναμενόμενο, βοήθεια στον αμυνόμενο, απέναντι στις επιθέσεις του ΕΛΑΣ, Πελαργό προσέφεραν όσοι είχαν ταχθεί στο πλευρό των Γερμανών, πολεμώντας τον ΕΛΑΣ. Τον Ιανουάριο του 1944, μετά από μια επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του Πελαργού και την πυρπόληση τεσσάρων σπιτιών και έντεκα αχυρώνων, ο Πούλος απέστειλε στον Νομάρχη Κοζάνης το ακόλουθο έγγραφο :

«Έχομεν την τιμήν να γνωρίσωμεν υμίν ότι, κατά την επίθεσιν των ληστανταρτών Κομμουνιστών κατά των κατοίκων του χωρίου Πελαργού όπως τους αφοπλίσουν, κατά την αποχώρησίν των επυρπόλησαν 4 οικίας και 11 αχυρώνας. Δια ταύτα παρακαλούμεν όπως ενεργήσητε τα δέοντα και τους χορηγηθώσι από τας γειτονικάς Κοινότητας άχυρον προς διατροφήν των κτηνών των».111

Η νομαρχία κοινοποίησε στη συνέχεια το έγγραφο στο φρουραρχείο της Κοζάνης. Στις 29 Ιανουαρίου, ο Μάττιγκ απάντησε θετικά στο αίτημα του Πούλου : «Είμαι σύμφωνος κατόπιν της αιτήσεως του Εθελοντικού Σώματος δια την χορήγησιν αχύρου εις την κοινότητα Πελαργού».112

Ο Ε.Ε.Σ. κάτω από τη διοίκηση του Μιχάλαγα και τη γερμανική υποστήριξη και ενίσχυση δεν έμεινε αδρανής απέναντι στον ΕΛΑΣ. Τον Μάρτιο του 1944 είχε στην κατοχή του περίπου τέσσερις χιλιάδες όπλα, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονταν από τον ελληνικό στρατό, και μόνο τα πεντακόσια είχαν διατεθεί από τους Γερμανούς μαζί με οκτώ οπλοπολυβόλα και δύο τόνους φυσιγγίων.113 Τον ίδιο μήνα ο Ε.Ε.Σ. συμμετείχε σε κοινές επιχειρήσεις με τους Γερμανούς εναντίον χωριών που είχαν μετατραπεί σε ανταρτικά ορμητήρια. Τον Απρίλιο, οι Γερμανοί συμπεριέλαβαν τον Ε.Ε.Σ. και άλλες διαθέσιμες δυνάμεις από τα εξοπλισμένα χωριά, όπως ήταν ο Πελαργός, στα επιχειρησιακά τους σχέδια, προετοιμάζοντας την μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση εναντίον του ΕΛΑΣ στο Βέρμιο, με την κωδική ονομασία “Maigewitter”. Η επιχείρηση αυτή ήταν για τους Γερμανούς μια ευκαιρία να διαπιστώσουν τη μαχητική ικανότητα των νέων συνεργατών τους και για τον Μιχάλαγα και τους άντρες του, όπως επίσης και για τον Τσακίρογλου, μια έμπρακτη απόδειξη της απόφασής τους να πολεμήσουν με κάθε τρόπο τον κομμουνισμό, περνώντας από την έως τότε θέση άμυνας σε αυτή του επιτιθέμενου.

77 Βλ. Ι.Α.Μ.Μ., Αρχείο Νικολάου Δέα, Αρ. Εισ. 262, φακ. 5 : “Σημείωμα”, 7 Μαρ. 1944.Πρόκειται για μια ανώνυμη δακτυλογραφημένη έκθεση πέντε σελίδων, η οποία μάλλον έχει συνταχθεί από κάποιο στέλεχος της οργάνωσης του ΕΑΜ Κοζάνης.

78 Βλ. Ληξιαρχείο Δήμου Κοζάνης, Βιβλίο Θανάτων 1943-1949, Ληξιαρχικές πράξεις θανάτου Αριθ. 13/44 και 14/44. Οι δύο εκτελεσθέντες την 24η Ιανουαρίου ήταν οι Δημήτριος Παπαντώνης, είκοσι επτά ετών, κάτοικος Κοζάνης, και ο Φώτιος Μαντζιάρης, δέκα εννιά ετών, επίσης κάτοικος Κοζάνης [η έρευνα στο Ληξιαρχείο Κοζάνης έγινε από τον Αθανάσιο Καλλιανιώτη].

79 Γιώργος Ασλανίδης – Θωμάς Δαβιδόπουλος– Βάσω Βαγενά, μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις, Βατερό 21 Απρ. 2002. Για τα γερμανικά αντίποινα στο Βατερό βλ. επίσης, Ι.Α.Μ.Μ., Αρ. Εισ. 262, φακ. 5 : “Σημείωμα”, 7 Μαρ. 1944.

80 Για τους εκτελεσθέντες βλ. Κοβεντάριος Βιβλιοθήκη, κιβώτιο 8, φακ. 7ος, (Κατάλογοι φονευθέντων Δυτ. Μακεδονίας, 1945): Διοίκησις Χωρ/κης Κοζάνης, “Κατάστασις ονομαστική των κατά την διάρκειαν της κατοχής εκτελεσάντων υπό του εχθρού”. Επίσης, Κοινότητα Βατερού, Φονευθέντες υπό Γερμανών, Βατερό 23 Απρ. 1996 [φωτοτυπία του εγγράφου εξασφάλισε ο γράφων από τον Αθανάσιο Καλλιανιώτη]. Ακόμη, Μνημείο κοινότητας Βατερού, Εκτελεσθέντες από τους Γερμανούς το έτος 1944.

81 Βλ. Δ.Ι.Σ., φακ. 909 / Β / 6: Κυρ. Ιορδανίδης, “Έκθεσις περί δράσεως ΠΑΟ «Δυτικής Μακεδονίας»” – “Η Δυτική Μακεδονία υπό το πέλμα τετραπλής κατοχής 1941-44, Βουλγάρων –Γερμανών – Ιταλών και των Σλαυοκομμουνιστών” [στο εξής Κυρ. Ιορδανίδης, “Έκθεσις”]. Ο Κυριάκος Ιορδανίδης καταγόταν από το χωριό Ρυάκι. Εντάχθηκε στον Εθνικό Ελληνικό Στρατό του Μιχάλαγα και τέθηκε επικεφαλής ένοπλης ομάδας που έδρασε στην περιοχή Ρυακίου – Αγίου Δημητρίου – Ακρινής και Κλείτου.

82 Γιώργος Ασλανίδης, μαγνητοφωνημένη συνέντευξη, Βατερό 21 Απρ. 2002.

83 Βλ. Πρωτοδικείο Κοζάνης, Πρακτικά και Αποφάσεις Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης (1947–1953), τόμος Β΄: Πρακτικά συνεδριάσεως του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης της 25ης, 26ης, 27ης και 28ης Ιουλίου 1949, Αριθ. 18: Ένορκη κατάθεση Κωνσταντίνου Π. Ο μάρτυρας, ο οποίος ήταν κάτοικος Καλαμιάς, κατέθεσε ότι αυτός και οι συγχωριανοί του σώθηκαν χάρη στην παρέμβαση του διερμηνέα των Γερμανών Αλέξανδρου Τσόφα, γνωστού ως “Άλεξ”.

84 Συλλογή εγγράφων Αθανάσιου Καλλιανιώτη : Περιφ. Δ/σις (Ο.Κ. Ι / 742), Αριθ. Πρωτ. 508 / 44, Μάττιγκ (Ταγ/χης και Δ/της) “προς τον κ. Δήμαρχον Κοζάνης”, Κοζάνη 27 Ιαν. 1944. Στο έγγραφο αυτό του Φρούραρχου Κοζάνης, Μάττιγκ, αναφέρεται ότι η εκτέλεση των σαράντα τριών ατόμων πραγματοποιήθηκε ως αντίποινα για το θάνατο δύο αντρών των SS από τους αντάρτες στις 12 Δεκεμβρίου 1944. Πιθανότατα πρόκειται για τα γεγονότα του Παλαιογράτσανου, όπου την ίδια ημέρα ο ΕΛΑΣ σκότωσε έξω από το χωριό δύο στρατιώτες των SS που συμμετείχαν σε αναγνωριστική επιχείρηση, λίγες ημέρες πριν την έναρξη της μεγάλης εκκαθαριστικής επιχείρησης «Seepferd». Ερωτηματικά, ωστόσο, δημιουργεί το μεγάλο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από το φόνο των δύο στρατιωτών μέχρι την εκτέλεση των σαράντα τριών στην Κοζάνη. Επιπρόσθετα, δεν γίνεται καμία αναφορά στον φόνο από τον ΕΛΑΣ του Γερμανού γιατρού. Ουσιαστικά, η τελευταία επίθεση του ΕΛΑΣ ήταν αυτή που οδήγησε στην εκτέλεση της 26ης Ιανουαρίου με την οποία ταυτόχρονα οι Γερμανοί εκδικήθηκαν και τον φόνο των δύο αντρών στο Παλαιογράτσανο. Άλλωστε, πολλοί από τους εκτελεσθέντες κατάγονταν όχι τυχαία από τα χωριά των Σερβίων.

85 Ό. π. Ο κατάλογος περιλάμβανε δεκατέσσερα ονόματα κατοίκων της Κοζάνης, αλλά τελικά εκτελέστηκαν οι δεκατρείς. Το πρώτο όνομα στον κατάλογο, ο Ελευθέριος Αγγελόπουλος, είχε διαγραφεί, μάλλον μετά την εκτέλεση των υπολοίπων, όταν και διαπιστώθηκε ότι το άτομο αυτό δεν είχε τελικά εκτελεστεί. Γι΄ αυτό δίπλα από το συγκεκριμένο όνομα προστέθηκε η φράση : «Δεν εφονεύθη».

86 Για την ταυτότητα των εκτελεσθέντων βλ. Ληξιαρχείο Δήμου Κοζάνης, Βιβλίο Θανάτων 1943-1949, Ληξιαρχικές πράξεις θανάτου Αριθ. 48/44, 49/44, 58/44, 95/44, 127/44, 149/44, 10/45, 13α/45, 14α/45, 30α/45, 31α/45, 32α/45, 33α/45, 34α/45, 35α/45, 36/45, 36α/45, 37/45, 37α/45, 57α/45, 88/45, 98/45, 99/45, 21α/46, 40α/46, 51/46, 55/46, 46/48, 47/48, 23/50. Επίσης, Δ.Ι.Σ., φακ. 909 / Β / 6 : Κυρ. Ιορδανίδης, “Έκθεσις”. Ειδικότερα, για τους καταγόμενους από την περιοχή των Σερβίων βλ. Κοβεντάριος Βιβλιοθήκη, κιβώτιο 8, φακ. 7ος, (Κατάλογοι φονευθέντων Δυτ. Μακεδονίας, 1945) : Υποδιοίκησις Χωρ/κης Σερβίων, “Κατάστασις ονομαστική των εκτελεσθέντων υπό των Γερμανών κατοίκων της περιφερείας μου (Σταθμού Χωρ/κης Σερβίων)”. Κοσμάς Κλεαν. Σαββιλωτίδης – Χρυσάνθη Δημ. Τζήρα, Τα Σέρβια του χθές 1823-1944. Εκατόν είκοσι χρόνια ζωής, Σέρβια 2001. Για τον εκτελεσθέντα Παντελή Σαββίδη, βλ. επίσης Μπαντάς, ό.π., σ. 104. Την πληροφορία για τη σύλληψη των οκτώ στο Παλαιόκαστρο Κοζάνης στις 3 Δεκεμβρίου 1943, μετέφερε στον γράφοντα ο Αθανάσιος Καλλιανιώτης, μετά από επιτόπια έρευνα του τελευταίου στην περιοχή των Βεντζίων.

87 Ο Σένφελντ Τέγκελ γεννήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 1905 στην πόλη Dollstadt της Ανατολικής Πρωσίας. Στις αρχές του 1943 έφτασε στην Ελλάδα και από τις 17 Φεβρουαρίου εντάχθηκε στη δύναμη της 621 Μυστικής Αστυνομίας Στρατού Θεσσαλονίκης. Λίγους μήνες αργότερα εγκαταστάθηκε στην Κοζάνη και διηύθυνε την εξωτερική υπηρεσία της 621ης μονάδας της Μυστικής Αστυνομίας. Πέθανε στις 8 Οκτωβρίου 1966.

88 Zst, V 508 AR 2415 / 67, τόμ. 1: “Eidliche Zeugenvernehmung” Μαριάνθης Γ., Κοζάνη 29 Οκτ. 1945. Επίσης, “Eidliche Zeugenvernehmung” Κωνσταντίνου Τρ., Κοζάνη 12 Σεπτ. 1945, Αντωνίου Τσ., Κοζάνη 12 Σεπτ. 1945, Χαρίσιου Γκ., Κοζάνη 29 Σεπτ. 1945, Γεώργιου Σ., Κοζάνη 22 Απρ. 1946 κ.α.

89 Zst, V 508 AR 2415 / 67, τόμ. 1: Griechisches Nationalamt fur Kriegsverbrechen, “Beschuldingen gegen deutsche Kriegsverbrecher”, Αριθ. Κατηγορητηρίου 293/46, Αριθ. Πρωτ. 434, Αθήνα 15 Σεπτ. 1947.

90 Ο Άλφρεντ Μάττιγκ γεννήθηκε στις 7 Μαρτίου 1895 στο Kreusburg της Άνω Σιλεσίας. Υπηρέτησε ως εθελοντής στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αποστρατεύθηκε με το βαθμό του Ανθυπολοχαγού των Εφεδρειών. Εργάστηκε μέχρι το 1933 σε μεταλλευτική βιομηχανία (AG) της Σιλεσίας. Με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τοποθετήθηκε διοικητής ενός λόχου συνοριακών φυλάκων. Από τον Δεκέμβριο του 1939 μέχρι τις 10 Απριλίου 1943 διετέλεσε διοικητής του 123ου Τάγματος Μεταλλείων και του 28ου Εφεδρικού Τάγματος Μεταλλείων. Την ίδια χρονιά τοποθετήθηκε σε ευκολότερη θέση, αυτή τη φορά ως διοικητής φρουράς για να αναρρώσει από ασθένεια. Στη συνέχεια τέθηκε επικεφαλής στη Βιέννη μιας ομάδας 20-30 αντρών, οι οποίοι μέχρι τότε υπηρετούσαν σε ένα τοπικό φρουραρχείο στα καταληφθέντα εδάφη της Ρωσίας. Με το επιτελείο του έφτασε στη Ελλάδα και από τις 12 Αυγούστου του 1943 έως τις 10 Ιουλίου 1944 διετέλεσε Περιφερειακός Φρούραρχος Κοζάνης (Ι / 742). Στη συνέχεια μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη και υπηρέτησε με το βαθμό του Ταγματάρχη στο φρουραρχείο Θεσσαλονίκης (808), βλ. Zst, V 508 AR 2415 / 67, τόμ. 1: Staatsanwaltschaft bei dem Landgericht Munchen I, Ermittlungsverfahren gegen M. Alfred wegen des Verdachts an Kriegsverbrechen in Griechenland–NSG, (Aktenzeichen) 117 Js 39 / 68, 117 Js 42 / 68.

91 Zst, V 508 AR 2415 / 67, τόμ. 1 : Staatsanwaltschaft bei dem Landgericht Munchen I, (Aktenzeichen) 117 Js 37 – 40 / 68, 117 Js 41 – 48 / 68, “Vernehmungsniederschrift” Alfred M., Traunstein 25.8.1970 και (Aktenzeichen) 117 Js 39 / 68, 117 Js 42 / 68, “Ermittlungsverfahren gegen M. Alfred wegen des Verdachts an Kriegsverbrechen in Griechenland–NSG”. Ένα τμήμα της κατάθεσης είναι συμπληρωματικό και έχει γραφεί από τις εισαγγελικές αρχές σε τρίτο πρόσωπο. Προτιμήθηκε να γίνει η μετατροπή σε πρώτο πρόσωπο, ώστε να υπάρχει συμφωνία με το υπόλοιπο κείμενο της κατάθεσης.

92 Zst, V 508 AR 2415 / 67, τόμ. 1 : Staatsanwaltschaft bei dem Landgericht Munchen I, (Aktenzeichen) 117 Js 39 / 68, 117 Js 42 / 68, “Ermittlungsverfahren gegen M. Alfred wegen des Verdachts an Kriegsverbrechen in Griechenland–NSG”, σσ. 75-90, Munchen 7 Οκτ. 1970.

93 Βλ. Πρωτοδικείο Κοζάνης, Πρακτικά και Αποφάσεις Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης (1947–1953), τόμος Β΄: Πρακτικά συνεδριάσεως του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης της 25ης, 26ης, 27ης και 28ης Ιουλίου 1949, Αριθ. 18: Ένορκες καταθέσεις Αναστασίας Κ. και Ελευθερίας Κ. Βλ. και ένορκες καταθέσεις Μαριάνθης Γ., Ειρήνης Λ., Μαργαρίτας Φ., Λόλας Μ., Παρασκευά Τ. Για βιογραφικά στοιχεία του καταγόμενου από τον Κρόκο εκτελεσθέντος Ιωάννη Καρανάνου, συζύγου της Ελευθερίας, βλ. Σιώζος, Ιστορική μελέτη…, ό.π., σσ. 107-108.

94 Πρωτοδικείο Κοζάνης, Πρακτικά και Αποφάσεις Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης (1947–1953), τόμος Β΄: Πρακτικά συνεδριάσεως του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Κοζάνης της 25ης, 26ης, 27ης και 28ης Ιουλίου 1949, Αριθ. 18.

95 Βλ. Δ.Ι.Σ., φακ. 909 / Β / 6 : Κυρ. Ιορδανίδης, “Έκθεσις”.

96 Σακαλής, ό.π., σ. 182.

97 Βλ. Δ.Ι.Σ., Αρχείο ΚΚΕ, τόμ. 3, αριθμός εγγράφου 135 : ΕΛΑΣ, Γενικόν Στρατηγείον, Επιτελείον– Γραφείον ΙΙΙ, Αριθμ. Ε.Π.Ε. 644, “Προς την ΙΧ Μεραρχίαν”, Σ.Δ. Γεν. Στρατηγείου 14 Μαρ. 1944.

98 Βλ. Ι.Α.Μ.Μ., Αρ. Εισ. 262, φακ. 5 : “Σημείωμα”, 7 Μαρ. 1944.

99 Κοβεντάριος Βιβλιοθήκη, Αρχείο Νομαρχίας – Επαρχία Εορδαίας 1941-1944, κιβώτιο 9, φακ. 3, Επισιτιστικό Εορδαίας 1941-1944 : Στρ. Διοικ. Θ/κης – Αιγαίου, Επαρχία Εορδαίας, Αριθ. πρωτ. 324, “Προς τον εν Μακεδονία Αντιπρόσωπον της Κ.Ε.Π.Ε.Σ., Θεσσαλονίκην”, Πτολεμαΐδα 11 Φεβρ. 1944.

100 MA, RH 19 VII 21 / 1: Der Kommandierende des II. Bulg. Korps, No II – 25, “An der Befehlshaber der Deutschen Heeresgruppe E”, Δράμα 12 Ιαν. 1944.

101 MA, RH 19 VII 21 / 1 : Der Oberbefehlshaber der Heeresgruppe E, Ia, Nr. 92/44 g.k., “An den Kommandierenden General des Kgl. bulg. II. A. K.”, H. Qu., 23 Ιαν. 1944.

102 MA, RH 19 VII 15/1: Fuhrungsabteilung (Arsakli), “Griech. Freiwilligen Einheiten”, Ia / Id Nr. 71 44 g. Kdos., (Anlage 61), 8 Ιαν. 1944.

103 Βλ. Ι.Α.Μ.Μ., Αρ. Εισ. 262, φακ. 5 : “Σημείωμα”, 7 Μαρ. 1944.

104 MA, RH 19 VII 15/1: Fuhrungsabteilung (Arsakli), “Bewaffnung nationalen Bandengruppe”, Ia /O. Qu. / Ic Nr. 118 / 44 geheim (Anlage 21), 3 Φεβρ. 1944.

105 MA, RH 19 VII 15/1: Fuhrungsabteilung (Arsakli), “Griech. Freiwilligen Einheiten”, Ia / Id Nr. 71/ 44 g. Kdos., (Anlage 61), 8 Ιαν. 1944.

106 Βλ. Δ.Ι.Σ., φακ. 909 / Β / 6 : Κυρ. Ιορδανίδης, “Έκθεσις”.

107 Βλ. Αρχείο Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (στο εξής ΑΣΚΙ), Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 408, φακ. 23/ 1 / 19 : “Έκθεση Μακεδονικού Γραφείου (Λεων. Στρίγκος) στο Πολιτικό Γραφείο, Απρίλης 1944 [στο εξής Έκθεση Μακεδονικού Γραφείου]”. Για τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον των χωριών αυτών βλ. επίσης, ΙΑΜ, ΓΔΔΜ, φακ. 20, 2ος υποφ.: Εθνικής Αντίστασης (16ο Σύνταγμα). Πρόκειται για μια έκθεση δέκα σελίδων που συντάχθηκε από ανώνυμο στέλεχος του 2ου Τάγματος του 16ου Συντάγματος. Ακόμη, Χρυσοχόου, Η δράσις του Κ.Κ.Ε., ό.π., σ. 109.

108 ΑΣΚΙ, Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 408, φακ. 23 / 1 / 19 : “Έκθεση Μακεδονικού Γραφείου”. Σύμφωνα με την έκθεση αυτή, ο αριθμός των εξοπλισμένων χωριών της Κοζάνης είχε ανέλθει σε πενήντα δύο, στο σύνολό τους τουρκόφωνα. Μετά τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ, στις αρχές του 1944, είχαν απομείνει οπλισμένα μόνο είκοσι οκτώ.

109 Βλ. ΕΘ., Ειδικόν Δικαστήριον Δοσιλόγων, Πρακτικά και Αποφάσεις, τόμ. 3 (451–592), συνεδρίαση της 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10 και 11ης Δεκεμβρίου 1947, αριθ. 556, 557, 558, 559: Ένορκη κατάθεση (υπεράσπισης) Ευστάθιου Κ.

110 Ειδικότερα για τον Πελαργό, τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον του και τη συγκρότηση του 5ου Ανεξάρτητου Τάγματος υπό τη διοίκηση του Αλέξανδρου Τσακίρογλου βλ. Δ.Ι.Σ., φακ. 909 /Δ / 7 : “Φάκελος Ε.Α.Ο. Ε.Ε.Σ. 1941 – 1945 την 15.3.45 ηρωϊκώς φονευθέντων. 5ον ανεξάρτητον Τάγμα Πελαργού Εορδαίας Νομού Κοζάνης”. Για τις καταστροφές που προκάλεσε ο ΕΛΑΣ στον Πελαργό, αλλά και σε άλλα χωριά όπως τα Κομνηνά και η Άρδασσα, βλ. επίσης, ΙΑΜ, ΓΔΔΜ, φακ. 1.

111 Κοβεντάριος Βιβλιοθήκη, κιβώτιο 8, φακ. “Ελληνικόν Εθελοντικόν Σώμα Πούλος, Γερμανικά 1941-1944”: Ελληνικόν Εθελοντικόν Σώμα Πούλος, Αριθ. πρωτ. 345, “Προς τον κ. Νομάρχην Κοζάνης”, Πτολεμαΐδα 26 Ιαν. 1944.

112 Κοβεντάριος Βιβλιοθήκη, Αρχείο Νομαρχίας – Επαρχία Εορδαίας 1941-1944, κιβώτιο 9, φακ. 2 Κ / 9, “kreiskommandantur – Γερμανικά 1941-1944” : Kreiskommandantur (OK I / 742), Tgb. Nr. 533/44, “An den Prafekten der Prafektur”, Kοζάνη 29 Ιαν. 1944.

113 Ι.Α.Μ.Μ., Αρ. Εισ. 262, φακ. 5 : “Σημείωμα”, 7 Μαρ. 1944.

πηγή

Σχετικά: ΒΙΑΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ.pdf

Add new comment

Filtered HTML

  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 9 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.